09/09/2026

Nu zondag 13 september staat erfgoed in heel Vlaanderen in de kijker tijdens Open Monumentendag. Het thema dit jaar is ‘in goede handen’. Die ‘goede handen’, dat zijn talloze eigenaars, organisaties en vrijwilligers die zich het hele jaar rond inzetten voor het erfgoed in hun streek. Twee van die organisaties zijn de IOED Haspengouw west en IOED Oost-Haspengouw & Voeren. Met een vernieuwde erkenning en een bijhorende subsidie voor de periode 2027-2032 op zak, zetten ze ook de komende jaren hun schouders onder een sterk erfgoedbeleid in Zuid-Limburg.

Het Agentschap Onroerend Erfgoed van de Vlaamse Overheid voorziet de komende zes jaar op jaarbasis € 120.000 subsidie per IOED. De aangesloten gemeenten leggen samen minstens hetzelfde bedrag bij. Op die manier komen er heel wat middelen vrij voor lokaal erfgoedbeleid. De hernieuwde erkenning en de subsidie betekenen een belangrijke impuls voor het erfgoed van Haspengouw en Voeren.

Wat is een IOED?

Een Intergemeentelijke Onroerend Erfgoeddienst (IOED) is een organisatie die nauw samenwerkt met gemeenten om bouwkundig, archeologisch en landschappelijk erfgoed te bewaren, herstellen en waar mogelijk open te stellen. Een IOED fungeert als verbindende kracht, brengt beheerders samen en biedt hen de nodige ondersteuning.

Een IOED zorgt ook voor lokaal draagvlak en maakt gemeenten, organisaties en inwoners warm voor ‘hun’ erfgoed. Zo zetten de Zuid-Limburgse IOED’s bijvoorbeeld elk jaar hun schouders onder de lokale activiteiten van Open Monumentendag. Ook daarbuiten organiseren ze activiteiten zoals de Archeologiedagen en werken ze mee aan projecten zoals Erfgoeddoeners.  

Erfgoed voor leefbare dorpen

De IOED Haspengouw west bestaat vanaf 1 januari 2027, na enkele interne verschuivingen de komende maanden, uit de gemeenten Alken, Hasselt, Heers en Sint-Truiden. Voorzitter Andres Lesire is blij met deze vernieuwde erkenning vanuit Vlaanderen. ‘Een kers op de taart voor ons harde werk van de afgelopen jaren. We willen erfgoed niet enkel bewaren, maar actief inzetten op beleving, en zo bijdragen aan kwaliteitsvolle, open ruimte in en rond de dorpen. Erfgoed is veel meer dan geschiedenis: het kan fungeren als een belangrijke hefboom voor leefbare dorpen.’

De organisatie koppelt de aanpak op het vlak van erfgoed dan ook aan landschappelijke en ruimtelijke ontwikkelingen. Andres: ‘Zo kunnen we het verleden versterken, maar wel met de blik op morgen. Deze aanpak creëert een stevig draagvlak bij inwoners en vrijwilligers. Dit zijn belangrijke partners, zoals blijkt uit het project Erfgoeddoeners, waar eigenaars en buurtbewoners zich inzetten voor erfgoed in hun buurt. Samenwerking tussen de gemeenten en met andere partners is de sleutel om nog meer impact te maken.’

Een mooi voorbeeld van die intensere samenwerking is een lerend netwerk rond onroerend erfgoed, die de IOED’s de komende zes jaar opstarten. Daarbij delen de partners hun ervaringen uit met elkaar, zodat zowel particulieren als ambtenaren hiervan kunnen leren en gelijkaardige projecten vlotter verlopen. Dit zal bijvoorbeeld goed van pas komen bij de herbestemming van kerken, iets waar veel Haspengouwse gemeenten mee bezig zijn.

Kinderen en jongeren betrekken

Die nood aan intense samenwerking leeft ook bij IOED Oost-Haspengouw & Voeren. Deze organisatie verenigt al langer de gemeenten Bilzen-Hoeselt, Riemst en Voeren. Op 1 januari 2026 stapte ook Diepenbeek aan boord.

Voorzitter Joris Gaens: ‘Wij zijn erg blij met de erkenning en de bijhorende middelen, die ons in staat stellen om verder te investeren in ons erfgoed. Erfgoed versterkt onze identiteit en daarmee ook onze cultuur. Het zegt wie we zijn en waar we vandaan komen. Op die manier versterken we het authentieke karakter van onze dorpen en het landschap; iets dat we hoog in het vaandel dragen.’

De IOED Oost zal ook blijven focussen op het betrekken van kinderen en jongeren via projecten en activiteiten. Joris: ‘Zij zijn immers de erfgoedzorgers van morgen. Er zijn plekken en verhalen die ons allemaal beroeren. Dat is misschien nog wel het mooiste aspect van erfgoed: het fungeert als verbindende kracht tussen gemeenten, organisaties en inwoners.’

Van kastelen tot oude bomen

Wie aan erfgoed in Haspengouw en Voeren denkt, ziet waarschijnlijk meteen kastelen, vierkantshoeves en kerkgebouwen voor zich. Maar er is nog een soort erfgoed dat zeer belangrijk is voor deze landelijke regio: landschappelijk erfgoed. Hiervoor werken de IOED’s samen met Regionaal Landschap Haspengouw en Voeren (RLHV).

Laura Olaerts, voorzitter van RLHV en Limburgs gedeputeerde van Natuur: “In Haspengouw zit erfgoed niet alleen in gebouwen, maar ook in het landschap zelf. Holle wegen, hoogstamboomgaarden, eeuwenoude graslanden en veteraanbomen vertellen mee het verhaal van deze streek en van hoe mensen hier vroeger leefden en werkten. Samen met de IOED’s en de gemeenten willen we dat typische, landschappelijke erfgoed van Zuid-Limburg beter zichtbaar maken, beschermen en doorgeven aan volgende generaties.”

Deze erkenning van de Vlaamse overheid voor de komende jaren is een belangrijke impuls en een mooie opsteker voor iedereen die Haspengouw en Voeren een warm hart toedraagt.